Çinli bir tedarikçinin işletme lisansı temiz görünüyor, sicil durumu "存续" (devam ediyor) yazıyor, kayıtlı sermayesi de fena değil. Çoğu ithalatçı için kontrol burada biter. Oysa şirketin gerçek risk profili çoğu zaman başka bir yerde saklıdır: mahkeme ve icra kayıtlarında.
Bu kayıtlara erişmek zor değil. Çin'de şirketler hakkındaki yargı kayıtları büyük ölçüde kamuya açıktır; bir şirketin davaya konu olup olmadığını, mahkeme kararına rağmen borcunu ödeyip ödemediğini, hatta hukuken "güvenilmez" ilan edilip edilmediğini birkaç resmi kaynaktan görebilirsiniz. Sorun erişimde değil, okumada: kayıtlar Çince, terimler birbirine benziyor ve her terimin hukuki ağırlığı farklı. 被执行人 görmekle 失信被执行人 görmek aynı şey değil; biri "takipte", diğeri "kara listede" demek.
Aşağıda üç temel terimi gerçek hayata yakın senaryolarla açıklıyor, hangi kayıtların tolere edilebilir hangilerinin ciddi alarm olduğunu sıralıyor ve bu kontrolleri nereden yapacağınızı gösteriyoruz.
Tianyancha gibi veritabanlarında bir şirket profilinin "司法风险" (yargısal risk) bölümünde ilk göreceğiniz şey genellikle 法律诉讼 kayıtlarıdır: şirketin taraf olduğu davaların listesi. Okumaya davacı mı (原告) yoksa davalı mı (被告) olduğu ayrımıyla başlayın.
Davacı olmak genellikle kötü işaret değildir; alacağını tahsil etmeye çalışan, ticaretini ciddiye alan bir şirket de olabilir. Davalı olmak ise tek başına karar verdirmez. Çin'de ticari davaların büyük bölümü 买卖合同纠纷 (alım-satım sözleşmesi uyuşmazlığı) türündedir ve aktif ticaret yapan herhangi bir şirket yıllar içinde birkaç davaya karışabilir.
Asıl sinyal desendedir. Son iki yılda tekrar tekrar davalı konumunda görünmesi ve davaların hep aynı türde (örneğin hep sözleşme ihlali) çıkması dikkat ister. Dava tutarlarının şirketin kayıtlı sermayesine kıyasla büyük kalması ve davaların 开庭公告 (duruşma ilanı) aşamasından 裁判文书 (gerekçeli karar) aşamasına geçip şirket aleyhine sonuçlanması da ayrıca ele alınmalıdır.
Bunu somutlaştıralım. Örneğin Ningbo menşeli bir ambalaj üreticisi, dışarıdan sorunsuz görünüyor: 10 yıllık şirket, 存续 durumda, lisans temiz. Ama dava listesinde son 18 ayda beş ayrı alım-satım uyuşmazlığı var ve şirket hepsinde davalı. Bu tablo tek başına "dolandırıcı" demek değildir; ama "müşterileriyle düzenli olarak uyuşmazlık yaşayan bir tedarikçi" demektir. Kapora göndermeden önce bilmeniz gereken şey budur.
被执行人, Türkçede kabaca "icra takibindeki borçlu" demektir. Teknik anlamı şudur: hakkında kesinleşmiş bir mahkeme kararı (veya tahkim kararı) olan ve bu kararın gereğini yerine getirmediği için haciz/icra dosyası açılmış kişi ya da kurum. Dosyalar halk mahkemelerince (人民法院) yürütülür ve Yüksek Halk Mahkemesinin 中国执行信息公开网 (zxgk.court.gov.cn) adresindeki sistemde sorgulanabilir.
Kritik nokta şu: bir şirketin 被执行人 kaydına düşmesi için önce dava kaybetmesi, sonra da mahkemenin hükmettiği ödemeyi yapmaması gerekir. Bu kayıt "bir uyuşmazlık yaşadık"tan bir adım ötedir; "mahkeme öde dedi, ödemedi" demektir.
Okurken kayıt tarihi, tutar ve dosya durumu birlikte değerlendirilmelidir. Beş yıl önceki, kapanmış tek bir icra dosyası ile son altı ayda açılmış üç dosya aynı ağırlıkta değildir. Dosya bazında görünen 执行标的 (icra konusu tutar) küçük ve kapanmışsa başka, milyonlarca yuanlık ve açıksa bambaşka bir hikâye anlatır. 终本案件 (dosyanın "borçlunun üzerine mal bulunamadığı için" geçici olarak kapatılması) ibaresi ise ayrıca önemlidir: mahkeme alacağı tahsil edecek mal varlığı bulamamış demektir.
Örneğin Guangdong'da bir elektronik aksam tedarikçisiyle görüşüyorsunuz ve şirket size proforma faturada indirim karşılığı %50 peşinat öneriyor. Sicil kaydında sorun yok ama icra sorgusunda biri üç ay önce açılmış iki 被执行人 kaydı çıkıyor. Bu, şirketin nakit akışının mahkeme eliyle sıkıştırıldığı anlamına gelir; peşinatınızın siparişinize değil eski borçlara gitme ihtimali artar. Böyle bir tabloda ya peşinat oranını düşürürsünüz ya da akreditif gibi teminatlı bir ödeme yöntemine geçersiniz — ama her iki durumda da kararı veriyle vermiş olursunuz.
失信被执行人, literatürde İngilizce "dishonest judgment debtor" olarak geçen, Yüksek Halk Mahkemesinin yönettiği kamuya açık bir kara listedir. Bir şirketin bu listeye girmesi için icra dosyasının ötesinde şartlar gerekir: ödeme imkânı varken ödememek, malvarlığını gizlemek, mahkeme kararına direnmek gibi.
Listenin Çin içinde çok somut sonuçları vardır. Listeki şirketler kamu ihalelerine giremez, kredi alamaz, devlet desteklerinden yararlanamaz. Daha da önemlisi, bu şirketlerin hukuki temsilcileri (法定代表人) genellikle 限制高消费 (yüksek harcama kısıtlaması) kapsamına alınır: uçakla seyahat edemez, hızlı trenin birinci sınıfına binemez, lüks otellerde konaklayamaz.
Sizin için anlamı nettir: 失信被执行人 listesindeki bir şirket, Çin'in kendi hukuk sistemi tarafından "taahhüdünü yerine getirmeyen" olarak damgalanmıştır. Böyle bir kayıt gördüğünüzde mesele artık "riskli mi" değil, "bu şirketle peşinatlı çalışmanın mantığı var mı" sorusudur. Kayıt eski ve listeden çıkarılmışsa (çıkma da kayıtlarda görünür) durum farklı değerlendirilebilir; ama aktif bir kayıt, en azından ödeme koşullarını baştan düşünmenizi gerektirir.
Bir uyarı: 法定代表人'nın kişisel kayıtlarına da bakın. Bazen şirket temiz görünür ama hukuki temsilcinin adı başka şirketler üzerinden kara listeye girmiştir. Aynı kişinin yeni bir tabela altında faaliyete devam etmesi, sahadaki yaygın kalıplardan biridir.
Kaynakları önem sırasına göre sıralayalım.
zxgk.court.gov.cn (中国执行信息公开网): 被执行人, 失信被执行人 ve 限制高消费 sorgularının resmi kaynağı. Ücretsizdir ama arayüz Çincedir ve şirket adını birebir Çince girmeniz gerekir.
wenshu.court.gov.cn (中国裁判文书网): Gerekçeli mahkeme kararları. Bir davanın ne hakkında olduğunu gerçekten anlamak istediğinizde buraya bakılır.
gsxt.gov.cn (Ulusal Kurumsal Kredi Bilgileri Halka Açıklık Sistemi): Sicil, işletme lisansı ve idari ceza kayıtları için resmi kaynak. Yargı kayıtları burada yer almaz; bu yüzden tek başına yeterli değildir.
Tianyancha: Yukarıdaki kaynakların tamamını tek şirket profilinde birleştiren ticari veritabanı. Çince bilmiyorsanız veya her kaynağı ayrı ayrı taramak istemiyorsanız pratik yol budur; örneğin China Trade Intel üzerinden şirket adı veya USCC ile aratıp dava ve icra kayıtlarını Türkçe rapor halinde alabilirsiniz.
Pratik sıra şöyle işler: önce sicil durumunu ve lisansı doğrulayın, sonra dava listesine bakın, ardından zxgk üzerinden icra ve kara liste sorgusu yapın. Lisans kontrolü sizi sahte şirketlerden korur; yargı kaydı kontrolü ise gerçek ama sorunlu şirketlerden.
Şirketin birkaç davası varsa hemen vazgeçmeli miyim?
Hayır. Aktif ticaret yapan şirketlerin davaya karışması olağandır. Şirketin davacı mı davalı mı olduğuna, dava türüne, sıklığına ve sonuçlarına bakın. Tek ve eski bir uyuşmazlık ile sistematik davalılık aynı şey değildir.
被执行人 kaydı olan şirketle hiç ticaret yapılmaz mı?
Kesin bir yasak yok; ama bu kayıt, şirketin mahkeme kararını yerine getirmediği anlamına gelir. Çalışacaksanız peşinatsız veya teminatlı ödeme yöntemlerini (akreditif, escrow) değerlendirin ve kaydın güncel olup olmadığını kontrol edin.
Bu kayıtlar ne kadar güncel?
zxgk.court.gov.cn üzerindeki icra ve kara liste kayıtları mahkemelerce işlendikçe güncellenir; yeni açılmış bir dosyanın görünmesi günler alabilir. Dolayısıyla "kayıtlarda görünmüyor" sonucu, hiç sorun olmadığının garantisi değildir — özellikle büyük tutarlı siparişlerde ödeme yapısıyla kendinizi koruyun.