Çinli bir tedarikçiyle ilk ciddi temasta elinize er geç bir 营业执照 (yíngyè zhízhào — işletme lisansı) görseli geçer. Genelde WeChat üzerinden gelen bir fotoğraf ya da PDF olarak. Türk ithalatçıların çoğu bu belgeye şöyle bir bakar: kırmızı mühür var mı, şirket adı tanıdık mı, tamam. Oysa lisansta okunması gereken alanların çoğu mührün ve logonun etrafında değil, belgenin ortasındaki Çince satırlarda durur.
Bu belge Çin'de bir şirketin varlığının tek resmi kanıtıdır; Türkiye'deki ticaret sicil gazetesi, vergi levhası ve imza sirkülerinin bir araya gelmiş hali gibi düşünebilirsiniz. İyi haber şu: alanlar standarttır ve her biri doğrulanabilir. Kötü haber şu: doğrulanmadan bakılan bir lisans, Photoshop'ta beş dakikada üretilebilir. Yazı boyunca lisansın her alanını tek tek açacağız ve her biri için "buraya neden bakmalısınız" sorusunu yanıtlayacağız.
2015 sonrası basılan tüm işletme lisansları aynı şablonu izler. Görsel kalitesi değişir — fotokopi, tarama, telefon fotoğrafı — ama alan etiketleri sabittir. En üstte 名称 (míngchēng), yani şirketin kayıtlı tam adı yer alır; her zaman Çince'dir ve 有限公司 (sınırlı şirket) gibi bir hukuki form ekiyle biter. İngilizce isim bu alanda yer almaz; tedarikçinin size verdiği İngilizce ad, pazarlama adıdır. Hemen altında 18 haneli 统一社会信用代码, yani Birleşik Sosyal Kredi Kodu (USCC) durur; şirketin kimlik numarası budur, değişmez ve devredilemez. 类型 (lèixíng) satırı şirket tipini yazar — "有限责任公司（自然人投资或控股）" (gerçek kişilerin ortak olduğu limited şirket) gibi bir ifade, kimin sahip olduğuna dair ilk ipucunu verir.
Kimliği tanımlayan bu dört alanın ardından yönetim ve ölçek bilgileri gelir. 法定代表人 (fǎdìng dàibiǎorén) kanuni temsilcidir: şirket adına imza atmaya ve borçlandırmaya hukuken yetkili tek kişi. 注册资本 (zhùcè zīběn) kayıtlı sermayedir, kuruluşta taahhüt edilen tutar. 成立日期 (chénglì rìqī) kuruluş tarihi, 营业期限 (yíngyè qīxiàn) ise faaliyet süresidir; çoğu yeni şirkette bu alanda 长期 (süresiz) yazar.
Son grup belgenin "iş tanımını" verir. 经营范围 (jīngyíng fànwéi) faaliyet konusudur: şirketin hukuken hangi işleri yapabileceğinin listesi. 住所 (zhùsuǒ) kayıtlı adresi, 登记机关 (dēngjì jīguān) ise lisansı veren piyasa denetim idaresini (AMR/SAMR yerel birimini) gösterir.
Kâğıt üzerinde on satır. Ama her biri bir kontrol noktasıdır.
Hepsini okumadan geçen bir lisans, mühürlü bir boş kağıttan farksızdır.
Kural basit: lisansın üzerindeki USCC (统一社会信用代码) ile şirket adı (名称) eşleşmeli ve ikisi birden ticari sicilde aynı kayda çıkmalı. 18 hanenin her biri anlamlıdır — ilk hane kayıt türünü (şirketlerde 9), 3-8. haneler bölge kodunu, 9-17. haneler kurum kodunu, son hane doğrulama hanesini taşır. Yani uydurma bir kod, sadece karakter sayısından bile elenebilir.
Sahada gördüğümüz tipik senaryo şu: tedarikçi WeChat'te "Shenzhen Bright Electronics" olarak tanışır, gönderdiği lisansta ise 深圳市明辉电子有限公司 yazar. Bu tek başına sorun değil — Çince adın çevirisi farklı İngilizceye tercüme edilmiş olabilir. Sorun, lisanstaki adın ödeme yapacağınız banka hesabının sahibiyle, sözleşmedeki tarafla ve fabrikayı iddia eden kişiyle uyuşup uyuşmadığıdır. Üçü aynı kayda çıkmıyorsa durup soru sormak gerekir: "Bu lisans kime ait ve sizin bu şirketle bağınız ne?"
Adın içindeki bölge ifadesi de sinyaldir. Adı "深圳市" (Shenzhen) ile başlayan bir şirketin lisansında kayıt mercii 登记机关, Shenzhen'in bir ilçe AMR'si olmalıdır. Ad Shenzhen derken kayıt mercii Henan'daki küçük bir ilçe idaresi çıkarsa, belge üzerinde bir tutarsızlık vardır — belki de elinizdeki görsel başka bir şirkete aittir.
法定代表人 (kanuni temsilci) alanındaki isim, Çin hukukunda o şirketin "yüzü"dür. Sözleşmede imzası olan kişi bu değilse, imzalayanın vekaletnamesi olup olmadığını sormak hakkınızdır. Ayrıca bu ismi sicil kayıtlarındaki yönetici listesiyle karşılaştırmak, kişinin şirkette gerçekten kayıtlı olup olmadığını gösterir.
注册资本 (kayıtlı sermaye) ise en çok yanlış okunan alandır. 2014 reformundan beri Çin'de kayıtlı sermaye "taahhüt" sistemine geçmiştir: şirket kurucusu 5 milyon RMB yazabilir ama bunu 30 yıl içinde ödemeyi taahhüt etmiş olabilir; hesapta bu paranın bulunması gerekmez. Yani lisansta "注册资本：500万元" görmek, şirketin kasasında o para olduğu anlamına gelmez. Bunu bir güç göstergesi olarak değil, kurucunun ölçek niyeti olarak okuyun. Örneğin 500.000 RMB kayıtlı sermayeli, 18 ay önce kurulmuş bir elektronik şirketiyle çalışmak başlı başına kötü bir karar değildir; ama "köklerimiz 2008'e dayanıyor" anlatısı bu kayıtla çelişiyorsa, fiyat ve vade müzakeresinde eliniz güçlenir. Tersine, üretim yaptığını söyleyen bir şirkette 10.000 RMB gibi sembolik bir sermaye görürseniz, o şirketin gerçekten üretim altyapısı olup olmadığını ayrıca sorgulamak gerekir.
成立日期 (kuruluş tarihi) kısa ama kritik bir satırdır. "On yıldır bu sektördeyiz" diyen bir tedarikçinin lisansında 14 ay önce kurulmuş bir tarih görürseniz, ya anlatı ile kayıt uyuşmuyordur ya da elinizdeki şirket başka bir yapının devamı olarak kurulmuştur — ki bunu sormak tamamen meşrudur. Kuruluş tarihi tek başına şirketi iyi ya da kötü yapmaz. Ama tedarikçinin hikâyesiyle kayıtların örtüşüp örtüşmediğini test eden en ucuz kontroldür.
经营范围 (faaliyet konusu) lisansın en uzun ve en az okunan bölümüdür. Burada üretim mi yoksa ticaret mi yaptığının cevabı yatar. 生产 (üretim), 制造 (imalat), 加工 (işleme) kelimeleri geçen bir faaliyet konusu, şirketin üretici olarak kayıtlı olduğunu gösterir. Buna karşılık sadece 销售 (satış), 批发 (toptan), 贸易 (ticaret) ve 进出口 (ithalat-ihracat) geçen bir faaliyet konusu, karşınızdakinin bir ticaret şirketi olduğunu söyler.
Ticaret şirketi olmak kötü bir şey değildir — iyi bir trader, çoğu küçük fabrikadan daha güvenilir lojistik ve kalite yönetimi sunar. Sorun, "fabrikayız" diyen tarafın lisansında üretime dair tek kelime olmamasıdır. Örneğin Wenzhou'dan ayakkabı aldığınızı düşünün: tedarikçi "kendi fabrikamızda üretiyoruz" diyor ama lisanstaki faaliyet konusunda yalnızca 销售 ve 进出口 geçiyor. Karşınızdaki muhtemelen yetkin bir ticaret şirketidir; fabrika ziyareti vaadini lisans üzerinden değil, adres ve üretim kayıtları üzerinden teyit etmeniz gerekir. O zaman fiyatlandırma ile kalite beklentinizi buna göre kurmanız şarttır.
住所 (kayıtlı adres) alanı da benzer bir kontrol sağlar. Adresteki ilçe ile fabrika iddia edilen yerin aynı bölgede olup olmadığına bakın. "Dongguan'daki fabrikamız" diyen bir satıcının lisans adresi bir ofis kulesinin 23. katıysa, bu tek başına dolandırıcılık kanıtı değildir — birçok üreticinin kayıtlı adresi şehir merkezindeki ofisidir. Ama adresin sanal ofis yoğunluğuyla bilinen bir binada olması, şirketin fiziki varlığını ayrıca doğrulamanız gerektiğinin işaretidir. Bölge kodu tutarlılığı da burada işe yarar: USCC'nin 3-8. hanelerindeki bölge kodu, 住所 alanındaki adresin iliyle örtüşmelidir.
Lisansın sağ altındaki kırmızı mühür, kayıt merciinin resmi mührüdür. Şirketin kendi 公章 (kurumsal kaşesi) ile karıştırmayın — lisans üzerinde olması gereken, belgeyi veren idarenin mührüdür. Mühür metni 登记机关 alanındaki idarenin adıyla birebir aynı olmalıdır.
Modern lisanslarda bir de karekod (二维码) bulunur. Bu kod telefonla okutulduğunda şirketin Ulusal Kurumsal Kredi Bilgileri Halka Açıklık Sistemi'ndeki (gsxt.gov.cn) kayıt sayfasına bağlanır. Elinizdeki lisans görselindeki karekodu kendiniz okutun. Örneğin kod sizi boş bir sayfaya, alakasız bir şirkete ya da hiçbir yere götürmüyorsa bu güçlü bir olumsuz sinyaldir; açılan sayfadaki şirket adı lisanstaki adın birebir aynısıysa da belgenin güncel kayıtla bağlantısı teyit edilmiş olur. Karekodun görsel üzerine sonradan yapıştırılmış gibi durması — kenarları keskin, çözünürlüğü belgenin geri kalanından farklı — klasik bir montaj izidir.
Size gönderilen neredeyse her zaman bir 副本 (kopya) taraması olacaktır; asıl belge (正本) şirketin ofisinde duvara asılı durur. Kopya olması normaldir. Normal olmayan, belgenin "yalnızca bu müşteriye özel" filigranı olmadan tekrar tekrar kullanılabilir halde dolaşmasıdır. Kritik işlemlerde lisansın taze bir taramasını ve mümkünse canlı görüntülü aramada belgenin elde tutulduğu bir anı istemek, Çin iş dünyasında kabul gören bir taleptir; profesyonel hiçbir tedarikçi buna alınmaz.
Lisans size şirketin kendisi hakkında ne iddia ettiğini söyler; sicil size kayıtlarda ne olduğunu. İkisini karşılaştırmadan karar vermeyin. Doğrulamanın resmi yolu, USCC'yi gsxt.gov.cn üzerinde aratmaktır — sistem Çince'dir ve zaman zaman yurt dışı IP'lerinden erişimde sorun çıkarabilir, bu yüzden birçok ithalatçı Tianyancha gibi ticari veritabanlarını kullanır. Orada lisanstaki her alanın birebir aynı çıkması gerekir: ad, USCC, kanuni temsilci, sermaye, tarih, durum.
Belge ile sicil arasında tek bir harf farkı bile süreci durdurmak için yeterli bir sebeptir. Özellikle durum (存续 — faal) alanına bakın; lisansı elinizde olan şirketin sicilde 注销 (kapatılmış) ya da 吊销 (lisansı geri alınmış) görünmesi, belgenin eski ya da sahte olduğunun doğrudan kanıtıdır. Dava kayıtları, icra dosyaları ve hissedar yapısı gibi lisansta yer almayan derinlemesine bilgiler için de şirketi örneğin China Trade Intel üzerinden USCC ile doğrulayabilirsiniz — lisanstaki satırlar bu tür raporlarda tek tek karşılığını bulur.
Tedarikçi lisansını paylaşmayı reddediyor, ne yapmalıyım?
Çin'de işletme lisansı kamuya açık bilgiye dayalı bir belgedir ve paylaşılması ticari olarak olağandır. Reddetmek tek başına suçlama sebebi değildir ama USCC'yi bile vermek istemeyen bir taraf, sizi doğrulama imkânından mahrum bırakıyor demektir. En azından şirketin Çince tam adını isteyip sicilde kendiniz aratabilirsiniz.
Lisanstaki her şey doğru çıktı, risk bitti mi?
Hayır. Lisans doğrulaması şirketin var olduğunu ve kayıtlı bilgilerinin ne olduğunu teyit eder; ödeme disiplinini, üretim kapasitesini veya kaliteyi teyit etmez. Lisans kontrolü due-diligence'ın ilk katmanıdır, son katmanı değil.
İngilizce tercümesi gönderilen lisans yeterli mi?
Tercüme yardımcı olur ama asıl belge Çince olandır; hukuki geçerliliği de, doğrulanabilir alanları da taşıyan budur. Yalnızca İngilizce metin gönderilirse mutlaka Çince aslının taramasını isteyin ve iki belgedeki USCC ile şirket adının birebir aynı olduğunu kontrol edin.